Hoe gebruiken?cover-Oorlogsdagen-sept2013

Omdat mijn boek Oorlogsdagen jongeren op een andere manier kan kennis laten
maken met het leven tijdens de Eerste Wereldoorlog, werkte ik een educatief pakket uit voor leerkrachten. Het pakket is geen stand-alone. Het zal noodzakelijk zijn om Oorlogsdagen te lezen voor je het in de klas kan bespreken.

Gelieve bij gebruik wel correct bibliografisch te verwijzen: SERRIEN, Pieter, ‘Educatief pakket Oorlogsdagen’, in: Pieter Serrien, internet, geraadpleegd op (DATUM), (https://pieterserrien.be/boeken/oorlogsdagen/educatief-pakket-oorlogsdagen/).

Meer info over Oorlogsdagen vind je via deze link.

Andere interessante links:

(c) Pieter Serrien – 2015

Vooraf: historische kritiek

Jongeren confronteren met historische bronnen zoals oorlgosdagboeken doe je best niet zomaar. Een kritische blik is nodig en verplicht door de leerplannen! Hieronder enkele van de vele vragen die je samen met je leerlingen kan bespreken, of als opdracht meegeven:

  • Waarom hebben we net nu zoveel aandacht voor de Eerste Wereldoorlog?
  • Wie waren de dagboekschrijvers?
  • Geef twee redenen waarom we moeten opletten met zo’n bronnen?
  • Geef twee redenen om nét deze subjectieve bronnen te gebruiken bij historisch onderzoek?

Mobilisatie 1914

Edu-Oorlogsdagen1

Dia08 Edu-Oorlogsdagen2

Kort: Toen op vrijdagavond 31 juli 1914 de algemene mobilisatie in ons land werd afgekondigd was dit voor de meeste Belgen een verrassing. Niemand had verwacht dat de echo’s van het schot in Sarajevo eind juni ooit onze straten zou bereiken. Er brak een nerveus weekend aan. Oorlogsgeruchten deden de ronde. Soldaten gingen zich melden. Zou het oorlog worden? De meesten dachten van niet. Net zoals in 1870 zouden we de grenzen bewaken terwijl Duitsland en Frankrijk tegen elkaar strijden. Op zondag 2 augustus ontving onze koning het Duitse ultimatum waarin doorgang door ons land werd geëist. We weigerden. Plots was de oorlog onafwendbaar, maar nog steeds wisten de meesten niet wat hen te wachten stond. Het zou maar enkele weken duren, zei men. Ten laatste tegen kerstmis zijn we terug thuis. In de nacht van 3 op 4 augustus vielen de Duitse troepen via het grensdorpje Visé ons land binnen. Op één weekend was het oorlog geworden.

Feiten:

  • 28 juni: Moord op Franz Ferdinand in Sarajevo
  • 28 juli: Oostenrijk-Hongerije valt Servië binnen (begin WO1)
  • 31 juli: Algemene mobilisatie in België
  • 2 augustus: Duitse ultimatum
  • 4 augustus: Duitse inval in België

Edu-Oorlogsdagen

Vragen:

  • Waarom mobiliseerde België?
  • Was de oorlog te verwachten?
  • Waarom viel Duitsland ons land aan?
  • Waarom weigerden we toe te geven aan het Duitse ultimatum?
  • Wat was de rol van Nederland?
  • Wat was de rol van Engeland?
  • Hoe lang was het toen geleden dat België in oorlog was? (99 jaar!)

Interessante links:

Verder lezen?

9200000015051303 Gavrilo-Princip

Duitse represailles 1914

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Kort: Vanaf de Duitse inval op 4 augustus 1914 waren er incidenten met Belgische burgers. De Duitsers verdachten de burgers ervan op hen geschoten te hebben – Man hat geschossen! – en reageerden met drieste represailles. Mensen werden uit hun huizen gesleurd, als menselijk schild gebruikt of als gijzelaars. Duizenden woningen werden afgebrand. De oorlogsgruwel was ongezien. Hoeveel slachtoffers er vielen is door de chaos moeilijk te achterhalen, maar de schattingen lopen tussen 6500 en bijna 10.000 burgerdoden door Duitse wraakacties in de eerste twee oorlogsmaanden. Verklaringen voor deze bloedbaden en massa-executies zijn complex. Er heerste veel verwarring in het begin van de oorlog, zeker met alle soorten uniformen (leger, rijkswacht, politie, burgerwacht…) was je vijand moeilijk te identificeren. Bij de Duitse soldaten leefde er een echte angstpsychose voor de franc-tirreurs, burgers die op hen schoten, net zoals in de Franse oorlog van 1870-1871. De angst bij de Belgen zat er goed in. Tienduizenden vluchtten naar Antwerpen en het westen van het land. Een van de vreemdste dagen was 24 augustus (Vliegende Maandag) toen er een gerucht in Vlaams Brabant ontstond dat de Duitsers oprukten en alle mannen zouden meenemen. Duizenden jongemannen in Oost- en West-Vlaanderen sloegen in een dolle paniek op de vlucht voor een gerucht dat achteraf onwaar bleek te zijn.

Feiten:

  • 16 augustus: Val van Luik
  • 19 augustus: Aarschot, 156 doden
  • 20 augustus: Val van Brussel + Andenne, 262 doden
  • 22 augustus: Tamines, 384 doden
  • 23 augustus: Dinant, 674 doden
  • 24 augustus: Vliegende Maandag
  • 25-26 augustus: Leuven, 209 doden. Zemst, 16 doden
  • 4 september: Dendermonde

Totaal: meer dan 6500 burgerdoden (in twee maanden)

Edu-Oorlogsdagen3

Vragen:

  • Is dit het vergeten bloedbad van WO1?
  • Verklaar de bijnaam voor ons land: Poor little Belgium?
  • Hoe gaan de geallieerden dit gebruiken?
  • Wat dreef de Duitse geweldenaars? Wat zijn de oorzaken van deze gruwel?
  • Hoe verklaar je de angstpsychose op de Vliegende Maandag?

Interessante links:

Verder lezen?

9789022329986 Tegen-strijddef gekste_cover

Slag om Antwerpen 1914

Edu-Oorlogsdagen6

Kort: Sinds de val van Luik op  en Brussel op 20 augustus 1914 rekende de Belgische en geallieerde legers op de fortenlinie rond Antwerpen. Die zou zeker stand houden. Het duurde dan ook tot eind september voor de slag om de stad begon. Maar dit had vooral te maken met de Duitse concentratie op de Slag bij Marne in september. Vanaf 27 september zette de Duitse opmars zich verder en vielen er bommen op Antwerpen. Na amper twee weken viel de oninneembare stad. Daarna lag de weg open naar de rest van het land.

Feiten:

  • 27 september: begin slag
  • 8 oktober: beschieting Antwerpen
  • 10 oktober: val van Antwerpen
  • 13 oktober: val van Gent
  • 19 oktober: Schuwe Maandag (nieuwe represailles in en rond Roeselare)
  • 21 oktober: begin Eerste Slag om Ieper

Vragen:

  • Waarom was Antwerpen de ideale vestingstad?
  • Wat was het belangrijkste gevolg van de val van Antwerpen?

Interessante links:

Verder lezen?

antwerpen-1914

Vluchtelingen

Edu-Oorlogsdagen7

Kort: Na de represailles, de innames van Luik en Brussel en vooral na val van Antwerpen, sloeg ongeveer de helft van alle Belgen op de vlucht. Het grootste deel bleef in eigen land, zoals de vele Waalse, Brabantse en Limburgse mensen die naar Antwerpen of de Vlaanders trokken in de hoop daar veilig te zijn voor het Duitse geweld. Vooral in de eerste helft van oktober staken honderdduizenden Belgen de grens over. Een deel van hen zou de oorlog meemaken als vluchtelingen in het buitenland, vier jaar lang.

Feiten:

  • 20 augustus en represailles: eerste vlaag vluchtelingen (voornamelijk binnenlands)
  • 10 oktober: na val Antwerpen, tweede vlaag (naar Nederland en West-Vlaanderen, zo naar Frankrijk en Engeland)
  • april 1915: afsluiting grens met Nederland (Dodendraad), waarna contact met vluchtelingen bijna onmogelijk wordt, net als terugkeren

Cijfers:

  • 1,5 miljoen Belgen (van de 7,6 miljoen) vluchtten het land uit. Naar schatting een miljoen Belgen trokken naar Nederland, 250.000  naar Engeland en 300.000 naar Frankrijk.
  • Half miljoen bleef heel de oorlog in buitenland (1/14 van de bevolking)
  • In 1918 waren er nog 100.000 Belgen in Nederland, 160.000 in Engeland en 325.000 in Frankrijk

Vragen:

Interessante links:

Verder lezen?

9789022328194 OM Vluchten voor de Grote Oorlog DEF.indd 9058262820

Duitse bezetting

Edu-Oorlogsdagen8

Kort: Vanaf midden oktober 1914 begon een nieuw leven voor het grootste deel van België, een onder bezetting. Meteen beperkten de talloze Duitse regeltjes het dagelijkse leven. De bezetters probeerden de volledige samenleving te controleren, ten behoeve van de orde en de mogelijkheid om de Belgische economie in te schakelen voor hun oorlogsindustrie. Er kwamen verplichte reispassen om kleine verplaatsingen te maken. Alle burgers moesten ten alle tijden geïndetificeerd worden. Velen lieten voor de eerste keer in hun leven een pasfoto maken. Zelfs de tijd werd op z’n Duits ingesteld, met de invoering van de wintertijd. De zwaarste maatregel was ongetwijfeld de verplichte leveringen (meestal wel tegen betaling) aan de bezetters. Om goed te weten wat op te eisen, lieten de Duitsers heel wat producten tellen, een wirwar aan administratie als gevolg. In de dagboeken krijg je de indruk dat de Eerste Wereldoorlog ook wel een regeltjesoorlog kan worden genoemd. De gevolgen van de opeisingen en rantsoeneringen lieten zich al snel voelen. In oktober reeds werd in de grote steden het hongeralarm afgekondigd. De bijkomende oorzaak daarvan was dat ons land sinds begin augustus niet meer kon rekenen op de levensnoodzakelijke import. Over heel de wereld groeide de ongerustheid over het lot van de Belgen, zowel de honderdduizenden vluchtelingen als zij die waren achtergebleven. Onder leiding van de neutrale landen Nederland, Spanje en de Verenigde Staten werd de Commission for Relief in Belgium (CRB) opgericht. Er kwam een enorme propagandamachine op gang. Poor litte Belgium zou niet aan zijn lot worden overgelaten. De Duitsers lieten toe dat er hulpgoederen via Rotterdam naar België werden gebracht. In ons land verdeelden de leden van het Nationaal Hulp- en Voedselkomiteit (NHVK) voor de verdere verdeling onder de bevolking. Miljoenen Belgen overleefden de oorlog dankzij deze internationale hulpactie.

Brussel 1915.jpg

Feiten:

  • Oktober: oprichting Commission for Relief in Belgium
  • 29 oktober: oprichting NHVK
  • 8 november: instelling Duitse wintertijd
  • 25 december: eerste kerstmis onder bezetting

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Vragen:

  • Verklaar het idee Brave little Belgium
  • Waarom dreigde er honger?
  • Waarom organiseerde de Duitsers op deze manier het verzet?
  • Wat werd er waarom opgeëist?
  • Wat is het contrast tussen kerstmis aan het front en in het bezette gebied

Interessante links:

Verder lezen?

9789022328156

Protestzomer 1915

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Edu-Oorlogdagen9 Edu-Oorlogdagen10 Edu-Oorlogdagen11

Dia30

Kort: Toen er in de lente van 1915 de regeltjesoorlog steeds heviger woedde, kwam er meer en meer protest. Een van de eerste vormen van passief verzet was er bizar genoeg bij de jeugd. In februari-maart was er een heuse hype van oorlogstoneeltjes. Kinderen kleedden zich als soldaten en vochten de veldslagen van het afgelopen jaar uit. En uiteraard verloren de Duitsers elke keer… Eind mei braken er verschillende stakingen uit, onder meer in Luik en het spoorwegarsenaal van Mechelen. De laatste werd hardhandig door de Duitsers aangepakt. Begin juni stelden ze een uithongeringsgebied in. Zolang de staking bleef duren, mochten er geen producten in en uit het arrodissement Mechelen. Zulke collectieve straffen vaardigden de bezetters steeds vaker uit. Als er bijvoorbeeld niet genoeg geleverd werd aan het leger, kreeg de gemeente een monsterboete. Soms werden er zelfs gijzelaars genomen en gedreigd met deportatie naar Duitsland. Toch bleef het protest aanhouden. Het hoogtepunt was ongetwijfeld 21 juli 1915, de eerste Nationale Feestdag onder bezetting. Overal waren er – ondanks de dreigende Duitse bevelen dat het een gewone dag moest zijn – optochten, missen voor de frontsoldaten en zelfs rellen. Het protest doofde na de eerste verjaardag van de oorlog op 4 augustus 1915 uit.

Feiten:

  • april/mei: aanleg dodendraad
  • begin juni: Mechelse staking en uithongeringgebied
  • 21 juli: Nationale feestdag zorgt voor rellen

Vragen:

  • Waarom hanteerden de Duitsers collectieve straffen?
  • Wat is het psychologische belang van de dodendraad?
  • Verklaar het verschil tussen actief en passief verzet?
  • Hoe moeten we de massale acties op 21 juli 1915 interpreteren?

Interessante links:

Sociale breuklijnen tijdens oorlogsleven

Dia34

Edu-Oorlogdagen12 Edu-Oorlogdagen13

Kort: In 1915 en 1916 kreeg het oorlogsleven echt vorm. in dit nieuwe dagelijkse leven kwamen de sociale breuklijnen sterk naar boven. Zo speelden de sociale conflicten een veel grotere rol in de dagboeken dan de haat tegen de bezetter.

Feiten:

  • 12 oktober 1915: Executie Edith Cavell
  • 1 april 1916: Executie Gabrielle Petit (foto)
  • 24 oktober 1916: Opening Vlaamsche Hoogeschool Gent

Verschillende breuklijnen:

  • Breuklijn bezetter – bevolking
  • Breuklijn elite – werkvolk
  • Platteland vs stad
  • Werklozenkwestie
  • Vlaams nationalisme
  • Collaboratie en verzet

=> Opvallend! De oorlog is een katalysator, niet per se een oorzaak.

Vragen:

  • Welke breuklijnen bepaalden het sterkst het dagelijkse oorlogsleven?
  • Welke gevolgen waren er voor het na-oorlogse België?
  • Hoe verklaar je dat de situatie aan het front anders was?

Verplichte tewerkstelling 1916

Edu-Oorlogdagen14

Kort: In de zomer van 1916 kwam de Duitse oorlogseconomie in nog grotere problemen. De twee bloedige veldslagen om Verdun en de Somme zorgde er voor dat zowat elke jonge Duitser aan het front zat. Er was dringend nood aan nieuwe werkkrachten. Daarom besloot de bezetter in de herfst van 1916 om alle werkloze Belgische mannen verplicht tewerk te stellen. Officieel zouden ze twee tot drie maanden in Duitse fabrieken of aan het front moeten arbeiden, maar vaak ging het over echte deportaties en zaten duizenden meer dan een jaar lang vast in werkkampen. Naar schatting meer dan 2600 Belgen overleefden het niet. Bovendien was het helemaal niet duidelijk wie als werkloos werd beschouwd. Voor de Duitsers was dat iedereen die geen nuttig werk leverde voor hun oorlogsinspanning. Zo werden bijvoorbeeld boerenzonen massal opgeëist.

Feiten:

  • 21 februari: begin Slag om Verdun
  • 1 juli: begin Slag om de Somme
  • 28 september: eerste deporaties Belgische werkvolk
  • december: Belgische oorlogseconomie raakt uitgeput, honger?

Cijfers:

  • in november 1916 waren er ongeveer 650.000 hulpbehoevende werklozen in België
  • In totaal werden er naar schatting meer dan 120.000 civielarbeiders naar Duitse steden en het Duitse front gestuurd, veel te weinig voor de Duitse economie.
  • Meer dan 2600 kwamen om tijdens deze dwangarbeid (de helft aan het front)

Vragen:

  • Verklaar hoe de militaire gebeurtenissen ook het leven onder bezetting konden bepalen?
  • Waarom is de herfst van 1916 de kanteling van de oorlog?
  • Wat maakt de verplichte tewerkstelling zo pijnlijk?

Winter 1917

Edu-Oorlogdagen15 Edu-Oorlogdagen16

Kort: Terwijl de Duitse oorlogseconomie uitgeput raakte en de eerste ‘werklozen’ uitgehongerd terugkeerden van de Duitse kampen, leek de winter van 1917 een echte natte te worden. Er waren zelfs overstromingen. Tot het midden januari plots begon te vriezen. Tot eind maart was het ijzingwekkend koud. Er werden temperaturen opgemeten tot onder de -20 °C. Toen het eindelijk begon te dooien was de opluchting maar van korte duur. Begin april trad de vorst opnieuw in. Tot overmaat van ramp kwam ook de belangrijkste toevoer van hulpgoederen in gedrang toen de VS de oorlog verklaarde aan Duitsland. Tot eind april hagelde, stormde en sneeuwde het. De lange winter van 1917 putte België volledig uit.

Feiten:

  • midden januari: begin koudegolf
  • 5 april: VS verklaart de oorlog aan Duitsland
  • eind april: einde koudegolf

Vragen:

  • Wat is het belang van de Amerikaanse oorlogsverklaring?
  • Waarom is de koudegolf de zogenaamde doodsteek voor de Belgische bevolking?

Evacuatie frontgebied 1917

Edu-Oorlogdagen18

Kort: In de late lente van 1917 besloot de Duitse bezetter om de inwoners van het frontgebied in België en Frankrijk te evacueren. Zo zouden hun soldaten vrij schootsveld hebben én vielen er minder burgerslachtoffers door de geallieerde bommen. Op een absurd korte tijd werd de streek rond Menen, Wervik en zelfs Roeselare gedwongen have en goed achter te laten. Met treinen werden ze oostwaarts gestuurd. De opvang van deze ‘vluchtelingen’ was niet evident voor de gemeenschappen elders in het land, die reeds zwaar gehavend uit de winter waren gekomen.

Feiten:

  • lente/zomer 1917: verplichte evacuatie frontgebied
  • Opgevangen door Belgische gemeentes in 1917 en 1918

Vragen:

  • Verklaar de motieven van de Duitsers?
  • Waarom is net dan zo moeilijk voor de Belgische bevolking?

Spaanse griep 1918

Edu-Oorlogdagen19

Dia43

Dia46

Kort: In de lente van 1918 verspreidde een nieuwe vorm van influenza zich over de wereld. Ze was enorm besmettelijk. Hoewel ze waarschijnlijk in de VS is ontstaan en met de soldaten verspreidde, werd ze al snel bekend als de Spaanse Griep. De enige reden daarvoor is dat er in het neutrale Spanje nog min of meer persvrijheid was, zodat er daar voor het eerst over de pandemie werd geschreven. Ons land werd getroffen in de zomer. In juli muteerde de griep tot een veel dodelijkere vorm, die in de herfst ons land bereikte. Het was van de Zwarte Dood in de veertiende eeuw geleden dat een pandemie nog zo dodelijk was. De schattingen van het aantal doden liggen tussen 50 tot 100 miljoen wereldwijd, een veelvoud van het aantal slachtoffers van WO1.

Feiten:

  • juli/augustus: eerste vlaag Spaanse griep in België
  • oktober/november: tweede vlaag (dodelijkere) Spaanse griep in België

Vragen:

  • Verklaar de naam? Waarom noemden de Duitsers het de Vlaamse ziekte?
  • Waarom maakte Spaanse griep net dan zoveel slachtoffers?
  • Actualiseer!

Interessante links:

Bevrijding 1918

Edu-Oorlogdagen21 Edu-Oorlogdagen22 Edu-Oorlogdagen23 Edu-Oorlogdagen24

Kort: Eind september, vier jaar na het begin van de Slag om Antwerpen, lanceerden de geallieerden hun bevrijdingsoffensief. Al snel werd duidelijk dat de Duitsers het onderspit zouden delven. Het gevolg was een ongeziene chaos. Terwijl de tweede vlaag van de Spaanse griep door ons land raasden, trok het Duitse leger zich terug. Ze probeerden zoveel mogelijk mee te nemen: gehele fabrieken werden ontmanteld, vee werd opgeëist en voor de soldaten uitgedreven, zelfs mensen werden verplicht om naar het oosten van het land te gaan om daar in de Duitse oorlogsindustrie ingeschakeld te worden. Vanaf de nederlaag onafwendbaar leek, brak er in de Duitse rangen muiterij uit. In de grote steden namen communistische soldatenraden het bevel over. Waar de Duitsers waren verdwenen, trok de Belgische bevolking massaal naar de leegstaande opslagplaatsen. Wekenlang werd er overal geplunderd. Ons land lag vol met achtergelaten wapens en bommen. Talloze incidenten – vaak met kinderen – eisten tientallen levens, tot lang na de Wapenstilstand. Op 18 november 1918 ontplofte voor de zoveelste maal een munitietrein, ditmaal in Hamont-Achel. Hoeveel doden er vielen is onmogelijk te achterhalen. Sommige bronnen spreken van enkele honderden, onder wie veel Duitse soldaten die nog steeds aan het terugtrekken waren. Op 11 november werd er opvallend weinig gevierd. De chaos van de laatste oorlogsdagen liet de bevolking verdwaasd achter. De Wapenstilstand gold bovendien slechts voor twintig dagen, ook al werd die daarna telkens verlengd. Gefeest werd er wel bij de aankomst van de Belgische frontsoldaten. Terwijl zij in de bloemetjes werden gezet, kregen de collaborateurs en de profiteurs (‘zeepbaronnen’) hard gestraft in een straatrepressie. Pas op 28 juni 1919 eindigde de oorlog echt, met de ondertekening van de Vrede van Versailles.

Feiten:

  • 27 september 1918: Begin geallieerd bevrijdingsoffensief
  • 11 november 1918: Wapenstilstand
  • 12-18 november 1918: Talloze incidenten met achtergelaten munitie
  • 28 juni 1919: Vrede van Versailles (5 jaar na moord Franz Ferdinand)

Cijfers: Belgische doden

  • naar schatting 36.000 gesneuvelde soldaten (ong. 9,5 miljoen wereldwijd)
  • naar schatting 25.000 burgerslachtoffers (ong. 7 miljoen wereldwijd)
  • Slachtoffers van Spaanse Griep en andere ziektes zoals TBC zijn hier niet bijgerekend.

Vragen:

  • Herdenken we wel de juiste datum?
  • Was de oorlog voorbij op 11 november?

 

 

(c) Pieter Serrien – Alle rechten voorbehouden

Advertenties