In In opstand! wordt zij ‘moeder der geuzen’ genoemd. Ze was de weduwe van de Gelderse edelman Herman van Bronckhorst en Batenburg en zo dus de moeder van de zogenaamde ‘kinderen van Batenburg‘. Ze was overtuigd calvinist en geuzenleider, geboren in 1501. Vanuit de familiekastelen Batenburg en Stein stuurde ze haar kinderen en haar nicht Catharina van Boetzelaar aan om in opstand te komen. Ze had veelvuldig contact met de geuzenpredikant Herman Moded.

Zie In opstand! p. 53, 56, 58 – 60, 68, 71, 94, 95, 96, 98, 102, 141, 144, 164, 165, 212, 214, 229, 376, 382, 394, 545, 553, 559, 560.

Uitgebreide biografie (spoilers)

Petronella van Praet van Moerkerke (1501-1594) was een edelvrouw die een belangrijke rol speelde in de eerste jaren van de geuzenopstand. Ze was de dochter van Catharina van Egmont (een bastaarddochter van een tak van de grafelijke Egmontfamilie) en Lodewijk van Praet van Moerkerke. Haar zus Françoise trouwde met Rutger van Boetzelaer. Beide gezinnen onderhielden nauwe banden. Petronella trouwde in 1528 met Herman van Batenburg en Bronckhorst, de heer van onder meer de domeinen Batenburg en Stein. Hun kinderen werden bekend als de Kinderen van Batenburg.

In 1556 overleed haar echtgenoot, waarna zij het heerschap over de familiedomeinen overnam in plaats van hun oudste zoon Willem, die als officier regelmatig van huis weg was en zelfs even krijggevangen werd genomen. In haar positie als feodale domeinvrouw schrok Petronella niet terug om in te gaan tegen de instructies vanuit de centrale regering. Rebelleren deed ze hoe dan ook door haar calvinistische sympathieën. Ze nam predikant Herman Moded in bescherming en nodigde hem regelmatig uit op het familiekasteel. Via haar kinderen en de kroost van haar zus probeerde ze het hervormde christendom te verspreiden over de rest van de Lage Landen. Al zijn er weinig bronnen over haar activiteiten, het is duidelijk dat ze contact had met haar familieleden de broers Jan en Filips van Marnix en misschien zelfs de neven Hendrik van Brederode en Lumey.

Aan de vooravond van de geuzenopstand in 1565 was Petronella van Praet officieel ingeschreven als bannervrouw en vrijvrouw van de familiegronden. Dit eerste was een hogere positie in de adellijke protocol en het tweede betekende dat ze op haar domeinen verregaande politieke macht had (zoals het halsrecht). In die hoedanigheid ga ik ervan uit dat ze aanwezig was op het huwelijk van Alexander Farnese, de zoon van de landvoogdes, in november 1565. Haar zonen waren zeker in Brussel die dagen, waar ze initiatief namen in de oprichting van het Eedverbond der Edelen. In hoeverre Petronella hiervan op de hoogte was, is niet geweten.

De eerste aanwijzing van Petronella’s engagement in de beginnende geuzenrebellie is een brief die ze begin 1566 stuurde aan de Gelderse stadhouder. Daarin ontkende ze staalhard diens aantijgingen dat ze protestantisme toeliet in haar domeinen. Een tweede bron is een brief van haar zoon Karel in de lente van 1566. Karel geeft daarin toe dat hij ondanks haar waarschuwingen om dit niet te doen, toch aangesloten is bij het Eedverbond der Edelen. Hij verdedigde zijn beslissing en die van zijn broers om de geuzen te steunen en herinnerde Petronella eraan dat ze door haar waren opgevoed als verdedigers van het enige ware geloof.

Met de beeldenstormen en radicalisering van verschillende geuzen in de zomer, stond Petronella voor een moeilijke keuze.

Na het sneuvelen van haar zoon Willem in een poging om het beleg van Haarlem te ontzetten in juli 1573, is er weinig bekend over het verdere leven van Petronella.

Bibliografie

De belangrijkste informatie over Petronella van Praet is verzameld in de korte, maar belangrijke historische studie Praet, Bronkhorst en Boetzelaer. Adellijke weduwes in de bres voor het calvinisme tijdens en na de Beeldenstorm (1566-1567) van historici Violet Soen en Nina Valkeneers die je kan lezen via deze link. Nina Valkeneers behandelde haar rol in de geuzenopstand ook in haar masterthesis. Daarnaast is er de heldere geschiedenis Het gebeurde in 1568 door Jos Drubers en Janus Kolen van Batenburgs Erfgoed, te lezen via deze link.

In het Gelders Archief liggen enkele genealogische documenten, meer info via deze link.